Beyin Travması Sonrası Nöroplastisite ile İyileşme Mümkün mü?
Nöroplastisite olarak da adlandırılan beyin plastisitesi, beynin kafa travması, cerrahi hastalıklar sonrası veya yaşlanma gibi değişikliklere yanıt olarak yapısını ve işlevini düzenleme ve tekrar kazanma yeteneğini ifade eder. Beyin plastisitesi aynı zamanda nöronlar (beyin hücreleri) arasında yeni bağlantıların oluşumunu da içerir.
Beynin nöroplastisite yeteneği, bir yaralanma sonrası işlevlerini ne kadar tekrar kazanabileceği ve dolayısıyla iyileşmenin ne derecede olacağını belirleyecek önemli bir etkendir.
Nöroplastisite nedir?
Nöroplastisite, beynin değişime yanıt olarak kendisini yeniden yapılandırma yeteneğini ifade eden bir terimdir. Tam Türkçe karşılığı “sinir-esnekliği” olarak ifade edilebilir.
Beyni etkileyebilecek değişim çeşitli biçimlerde gelir. Beklenen değişiklikler arasında öğrenme, deneyim ve yaşlanma yer alır. Beklenmedik değişiklikler felç, cerrahi ve kafa travması gibi şeyleri içerir.
Nöroplastisite, çocuklarda uzun zamandır bildiğimiz ve gözlemlediğimiz bir yetenektir. Beyinde (ve sinir sisteminin başka yerlerinde) yeni nöronların oluşumu olan nörojenez adı verilen bir süreci içerir. İki temel nöroplastisite türü vardır: yapısal ve işlevsel.
Yapısal Plastisite
Yapısal plastisite, öğrenme gibi olağan süreçler sonrasında beynin fiziksel yapısının değişimini ifade eder.
Örneğin, 2018’de yapılan bir araştırma, 12 hafta boyunca haftada iki kez denge egzersizi yapan sağlıklı yetişkinlerin, beynin uzaysal konumlandırma ile ilgili belirli bölgelerinde kalınlaşma yaşadığını gösterdi. Bu da şu anlama geliyor, egzersiz gibi tekrarlayan hareketler ile beyinde ilgili bölgelerde gelişme gözlemleyebiliriz.
2016 yılında yapılan bir araştırmada ise, Braille alfabesini okumayı öğrenen insanlarda nöroplastisite değerlendirildi. 3 hafta boyunca günlük ders alan bireylerde, beynin dokunma gibi duyuları işlemekle ilgili bölgelerinde bağlantıların arttığı bulundu.
İşlevsel Plastisite
İşlevsel plastisite, beynin yaralanma sonrasında kendini işlevsel anlamda iyileştirme yeteneğini ifade eder. Bunu başarmak için beynin sağlıklı bölgeleri, beynin hasarlı kısımlarının yerine getirdiği belirli işlevleri üstlenecek şekilde uyum sağlar.
Kısaca, sağlıklı kalan bölgeler, zarar görmüş bölgelerin görevlerini üstlenerek,
zarar görmüş bölgelerin yarattığı kaybı telafi etmeye çalışır.
Dolayısıyla işlevsel plastisite, özellikle kafa yaralanmalarından kurtulan kişiler için değerlidir.
2017 yılında yayınlanan bir makalede, felç (inme) sonrası nöroplastisite araştırılmıştır. Bu çalışmanın sonuçlarına göre, inmenin beynin bazı bölgelerinde nöroplastisiteyi tetiklediği görülmüştür. Beyin, bu denli hasar sonrası, konuşma, yürüme ve hareket etme gibi gündelik aktivitelerini tekrar kazanmayı hedefler. Nöroplastisite bu süreçte daha da önem kazanır.
Travmatik Beyin Hasarından sonra Nöroplastisite İyileşmenizi Sağlayabilir mi?
Travmatik beyin hasarı, kafaya ciddi bir darbenin neden olduğu beyin fonksiyonunda veya yapısında meydana gelen yaralanmayı ifade eder. Hafif kafa travmalarından sonra bulgular genellikle düzelebilirken, orta ve şiddetli travmalar sonrası hastanın yaşam kalitesini bozacak düzeyde etkiler yaratır. Bir bardak su içmek, tuvalete desteksiz gidebilmek veya konuşabilmek gibi hepimizin yapabildiği işlevlerde ciddi sorun meydana gelebilir.
ABD merkezli Hastalıkları Kontrol Etme ve Engelleme Merkezi’nin (CDC) 2019 raporuna göre, bir yılda 220,000’den fazla kişi beyin travması nedeniyle yatırılmış olup bir sonraki senede 64,000 ölüm meydana gelmiştir. Dolayısıyla travmatik beyin hasarı halen önemini korumaktadır.
Travmatik beyin hasarı, inme veya cerrahi gibi edinilmiş travmatik olmayan beyin hasarlarından farklıdır.
Nöroplastisite kendiliğinden meydana gelmiyor ise,
bunu teşvik etmek bazen mümkündür.
İnme sonrası rehabilitasyon gören hastalarını inceleyen 2022 tarihli bir derleme, beyin stimülasyon terapisi ve sanal gerçeklik gibi yaklaşımların nöroplastisiteyi artırmaya yardımcı olabileceğini öne sürüyor. Deneysel aşamada olan bazı çalışmalarda ise beynin sağlıklı kısımlarından yaralı kısımlara aktarılması da olumlu sonuçlar vermiştir.
Benzer şekilde 2017 tarihli bir derlemede ise, travmatik beyin hasarı sonrası hafıza ve diğer bilişsel becerilerin, bilişsel rehabilitasyon ile bir dereceye kadar geri geldiği ifade edilmiştir. Bilişsel rehabilitasyonun, beynin hasar gördüğü bölgelerin düzenlenmesinde rol oynadığı sonucuna varılmış.
Beyin hasarı nöroplastisiteyi arttırır mı?
Beynin farklı bölgeleri farklı işlevlerden sorumlu olduğundan, yaralanmanın yeri ve ciddiyeti, hangi işlevlerin ne ölçüde etkileneceğini belirler.
Örneğin beynin belirli bölgeleri, sol kolunuz veya sağ ayağınız gibi vücudunuzun belirli kısımlarını hareket ettirme yeteneğinizden sorumludur. Beyin plastisitesinin beyin hasarından sonra iyileşmenize yardımcı olabileceği yer burasıdır. Egzersiz ve öğrenmenin beyin yapısını ve işlevini iyileştirebilmesi gibi, vücudun bir yaralanma sonrasındaki doğal iyileşme ve iyileşme süreci de nöroplastisiteyi artırabilir.
Nöronlar yaralanma nedeniyle öldüğünde, beyin birkaç gün içinde yeni sinir ağları geliştirerek ve yaralanmada hasar gören veya ölenlerin yerini alacak çeşitli hücre türlerini işe alarak doğal bir tepki verir. Nöroplastisitenin ortaya çıkma derecesi bireyin yaşına, yaralanmanın konumuna ve diğer faktörlere bağlıdır.
Beyin hasarından sonra yaşın önemi var mı?
İster beyin hasarı olsun ister kırık bir bilek olsun, konu iyileşme olduğunda genç olmak her zaman bir avantajdır.
2008 yılında travmatik beyin hasarlı bireyler üzerinde yapılan bir çalışmada, genç hastaların yaşlılara kıyasla zamanla daha düşük engellilik oranlarına sahip olduğu gösterilmiştir. Ek olarak genç hastaların 5 yıllık takip sürelerinde yaşlılara kıyasla daha hızlı bir iyileşme gösterdikleri tespit edilmiştir.
Toplumda giderek artan yaş ortalaması göz önünde bulundurulduğunda, 2019’da yayımlanan bir rapora göre, hastaların yaşa göre farklı nöroplastisite kapasitesine sahip olacağı düşünülerek, yaşa bağlı faktörleri bertaraf etmek üzere daha fazla çalışma yapılması gerektiği vurgulanmıştır.
Nöroplastisite beyin MR’ında görülebilir mi?
Travmatik beyin hasarı, inme ve tümör gibi hastalıklarda bize en fazla bilgi veren görüntüleme tekniği manyetik rezonans (MR) görüntülemedir. Son 20 yılda MR teknolojilerinde ciddi bir gelişim meydana gelmiştir ve bu gelişimler sayesinde beynin en ufak detayına kadar yapısı ve fonksiyonları hakkında bilgi edebilmekteyiz.
2021 yılında yayımlanan bir çalışmaya göre MR tekniklerinin gelişmesiyle beraber artık hafif ve orta şiddetteki travmatik beyin hasarlarını bile tespit edebiliyoruz. Dolayısıyla bu durumun teşhisi ve tedavisi gecikmeden yapılabiliyor.
Fonksiyonel MR (fMR) olarak adlandırdığımız teknik ile de beynin hangi bölgesinin hangi görevi üstlendiğini görebiliyoruz. Dolayısıyla beyin hasarı sonrası iyileşme evrelerinde fMR bize kıymetli bulgular verebilmektedir.
Travmatik beyin hasarı sonrası beyin görüntüleme üzerine 2017 yılında yapılan bir çalışma, fMR’ın beyindeki bir yaralanma sonrasında düşünme becerilerinde, duygularda ve nöroplastisitenin seyrinde meydana gelen değişiklikleri tespit edebildiğini belirtiyor.
Çalışma, fMR’ın travmanın neden olduğu hasarı değerlendirmede ve iyileşme sırasında
beyindeki değişiklikleri izlemede yararlı bir araç olduğunu söylüyor.
Ancak çalışma, fMR’ın tedavi kararlarına etki edebilmesi için başka verilerin de eşlik etmesi gerektiğini söylüyor. Buna bilişsel-davranışsal değerlendirmeler ve diğer değerlendirmeler sırasında toplanan bilgiler de dâhildir.
Travmatik beyin hasarından sonra iyileşme ne kadar sürer?
Beyin hasarı sonrası belki de hasta ve hasta yakınlarının doğal olarak en çok merak ettiği soru. Travmatik beyin hasarından sonra iyileşmek için gereken süre bir kişiden diğerine önemli ölçüde değişebilir. Bu çoğunlukla yaralanmanın ciddiyetine, konumuna, kişinin yaşına ve kişinin genel fiziksel ve zihinsel sağlığına bağlıdır.
Hafif bir beyin hasarından tam iyileşme yaklaşık 3 ay içinde beklenebilir. Orta derecede hasarı olan kişilerin iyileşmesi daha uzun sürecek ve genellikle bilişsel rehabilitasyona, fizik tedaviye ve diğer müdahalelere ihtiyaç duyacaktır. Şiddetli bir travmatik beyin hasarından iyileşmenin derecesini ve uzunluğunu tahmin etmek çok zordur ve vaka bazında yapılmalıdır.
Sonuç
- Kafa travması sonrası nöroplastisite, hasar nedeniyle kaybolduğu düşünülen beyin fonksiyonlarının diğer sağlıklı beyin dokusu tarafından benimsenmeye başlamasıdır.
- Tüm işlevler tamamen yeniden düzenlenemese veya yeniden oluşturulamasa da, beynin olağanüstü uyum sağlama yeteneği çoğu zaman felç, travmatik beyin hasarı veya diğer zararlı olaylar geçiren kişilerin bazı işlevleri geri kazanmasına yardımcı olabilir.
- Nöroplastisite bilişsel terapi, fizik tedavi ve diğer tedaviler yoluyla teşvik edilebilir.
Kaynakça
Rogge AK, Röder B, Zech A, Hötting K. Exercise-induced neuroplasticity: Balance training increases cortical thickness in visual and vestibular cortical regions. Neuroimage. 2018 Oct 1;179:471-479. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2018.06.065
Debowska W, Wolak T, Nowicka A, Kozak A, Szwed M and Kossut M (2016) Functional and Structural Neuroplasticity Induced by Short-Term Tactile Training Based on Braille Reading. Front. Neurosci. 10:460. https://10.3389/fnins.2016.00460
Bonilla C, Zurita M. Cell-Based Therapies for Traumatic Brain Injury: Therapeutic Treatments and Clinical Trials. Biomedicines. 2021 Jun 10;9(6):669. https://10.3390/biomedicines9060669
Sophie Su YR, Veeravagu A, Grant G. Neuroplasticity after Traumatic Brain Injury. In: Laskowitz D, Grant G, editors. Translational Research in Traumatic Brain Injury. Boca Raton (FL): CRC Press/Taylor and Francis Group; 2016. Chapter 8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK326735/
Zotey V, Andhale A, Shegekar T, Juganavar A. Adaptive Neuroplasticity in Brain Injury Recovery: Strategies and Insights. Cureus. 2023 Sep 24;15(9):e45873. https://10.7759/cureus.45873
Wang Y, Xu N, Wang R, Zai W. Systematic review and network meta-analysis of effects of noninvasive brain stimulation on post-stroke cognitive impairment. Front Neurosci. 2022 Dec 28;16:1082383. https://10.3389/fnins.2022.1082383
Diğer Yazılar
