Beyin Sisi ve Tedavisi Nedir?
Bir topluluk içerisindeyken veya odaklanmanız gereken bir işin ortasındayken hiç düşünce akışınızı kaybettiğiniz oldu mu? Gereksiz yere uzaklara dalıp yaptığınız işten uzaklaştığınız oldu mu? Ya da bir sohbet sırasında hatırlamanız gereken bir kelime veya ayrıntıyı hatırlamadığınız oldu mu? Yaşımız ilerledikçe bu olaylar sık görülür. Ancak düşünce akışınız aniden etkilendiyse ve giderek kötüleşiyorsa, odaklanmakta veya düşüncelerinizi kelimelere dökmekte zorluk çekiyorsanız, “beyin sisi” (beyin bulanıklığı) olarak adlandırdığımız durumu yaşıyor olabilirsiniz.
Beyin sisi nedir?
Beyin sisinin tek bir tanımı veya tıbbi tanısı yoktur. Bunun yerine, genellikle insanların deneyimlediği bir dizi bilişsel semptomların bir arada olmasıdır. Beyin sisi farklı kişilerde farklı bulgular ile ortaya çıkabilir. Aşağıdakilerden herhangi birini veya tümünü içerebilir:
- Odaklanma sorunu
- Dikkatli kalmakta zorluk
- Uykuya dalmakta zorluk, uykusuzluk
- Düşük enerji veya yorgunluk
- İsimler, yerler veya kelimeler gibi tanıdık ayrıntıları hatırlamakta zorluk
- Düşük motivasyon
- Aşırı dalgınlık
- Yavaş tepki süreleri ve bilgiyi işlemekte zorluk
- Genel yorgunluk veya uyuşukluk
- Karar vermekte zorluk
- Sık sık düşünce dizisi kaybı
Bu alanlarda eksiklikleriniz olduğunda hafıza sorunu yaşıyormuş gibi hissedebilirsiniz. Ancak doğru bilginin elde edilmesi ve sürdürülmesi daha büyük bir sorundur. Doğru bilgiyi alamıyorsanız, onu elinizde tutmanız beklenemez.
Beyin sisine ne sebep olur?
Peki, beynimizin bu bulanıklık haline ne sebep oluyor? Kesin sebebi henüz bilinmiyor. Bir teoriye göre, vücudunuzun bağışıklık sistemi tepkisinin beyninizde enflamasyona neden olabileceğidir. Özellikle COVID-19 enfeksiyonu sonrasında beyin sisi vakalarında artış buna işaret olabilir. Enflamasyon meydana geldiğinde bu, bilgilerin işlenmesinde geçici bir duraklamaya neden olabilir. Beyin bulanıklığı ayrıca kronik stres, hormonal değişiklikler veya kan şekeri dengesizliklerinden de kaynaklanabilir.
Beyin sisi (bulanıklığı), bir tür enflamasyonun veya kronik stres tepkisinin bir tür tezahürü olabilir. Kronik stresin bir sonucu olabilir. Ancak şu kesindir, uykunuzu, beslenmenizi ve fiziksel yeteneğinizi etkiler. Bu sorunlar da psikiyatrik bozukluklara yol açabilir veya altta yatan sorunu da alevlendirebilir.
Bugüne dek yapılmış bazı çalışmalar sayesinde beyin sisi’ne sebep olabilecek bazı durumlar tanımlanmıştır.
1. Stres
Stres, özellikle bilişsel işlevler söz konusu olduğunda, kişinin günlük yaşamına çeşitli şekillerde zarar verebilir. Stres, artan kan basıncı veya zayıf bağışıklık sistemi nedeniyle beynin bilgiyi işleme ve karar verme yeteneğinde azalmaya neden olabilir. 2017 yılında yapılan bir araştırma, stresin vücudun sinir sistemi üzerindeki derin etkisini ve hatta beyinde yapısal değişikliklere yol açarak hafıza ve bilişte değişikliklere yol açabileceğini göstermiştir. Genel olarak araştırmacılar, stresin bilişsel işlevler üzerindeki etkilerinin değişkenlik gösterdiğini, zamanlama ve yoğunluk gibi faktörlere dayandığını ancak yoğun stresin, özellikle hafıza ve muhakemede bilişsel bozukluklara neden olabileceğini belirtmektedir.
Beyniniz yorulduğunda detaylı düşünmek, akıl yürütmek ve odaklanmak zorlaşır. Stres kaynağının bir önemli sebebi de depresyon veya kaygı bozukluğu (anksiyete) olabileceği düşünüldüğünde, altta yatan sebebin tedavide hedef nokta olması gerektiği bilinmelidir.
2. Uyku Alışkanlıkları
Düşük uyku kalitesi beyninizin işleyişini etkileyebilir. Sağlıklı olan, her gece 6-8 saat kaliteli uykudur. Çok az veya kalitesiz uyumak konsantrasyonun azalmasına ve bulanık odaklanmaya yol açabilir.
Eğer gecenizi bir o yana bir bu yana dönüp durarak geçirdiyseniz ve uykuya dalamadığınız bir gün olduysa ertesi günün nasıl geçtiğini bilirsiniz. Uyku ile bilişsel işlevler arasındaki çok güçlü bir bağlantı vardır. Ancak bazı araştırmalar çok fazla uyumanın da istenmeyen etkileri olabileceğini öne sürüyor.
2017 yılında yapılan bir araştırmada 10.000 katılımcıdan üç bilişsel alanda (kısa süreli hafıza, muhakeme yeteneği ve sözel yetenek) görevleri yerine getirilmesi istendi ve takibinde uyku düzenleri hakkında bilgi toplandı. Araştırmacılar, 7-8 saatten az veya fazla uyuyan katılımcıların yaklaşık yarısının bilişsel işlevlerde bozulma gösterdiğini buldu.
Araştırma ayrıca dikkat çekici bir şekilde, sadece dört saat uyumanın sekiz yıl yaşlanmaya eşdeğer olduğunu ve bilişsel testlerden önce normalden daha fazla uyumanın daha iyi performansla ilişkili olduğunu buldu. Bu da iyi bir gece uykusunun ne kadar önemli olduğunun altını çiziyor.
Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), ideal uyku miktarı kişiden kişiye değişse de, 18 ila 60 yaş arasındaki yetişkinlerin gece başına en az 7 saat uyku hedeflemesini önermektedir. Büyüme ve gelişme çağındaki bebekler, küçük çocuklar ve gençlerde bu süre artabilir.
3. Kötü Beslenme
Vitamin, mineral ve antioksidan açısından zengin gıdalar bilişsel işlevi destekleyip beyni oksidatif strese karşı korurken, işlenmiş ve rafine gıdalar gibi düşük kaliteli gıdalar beyni olumsuz yönde etkileyebilir. Rafine şeker özellikle inflamasyonu ve oksidatif stresi artırır.
Nutrients dergisinde yayımlanan bir çalışma, doymuş yağ asitleri ve basit şekerler de dâhil olmak üzere belirli gıda bileşenlerinin aşırı kalori alımından çok daha fazla bilişsel sağlığın bozulmasına (özellikle ilerleyici öğrenme ve hafıza performansını etkileyerek) katkıda bulunduğunu ortaya çıkardı.
B12 Vitamini sağlıklı beyin işleyişini destekler. 2021 yılındaki bir çalışmada, B12 vitamini eksikliğinin bilişsel işlevi etkileyebileceğini ve beyin bulanıklığına neden olabileceği tespit edildi.
Yiyecek alerjiniz veya hassasiyetiniz varsa (aspartam, yer fıstığı, süt ürünleri vb.), belirli yiyecekleri yedikten sonra beyin bulanıklığı gelişebilir.
4. İlaçlar
Pek çok ilacın yan etkileri vardır ve bunların bazıları beyni, özellikle de hafızayı etkileyebilir. Hafızaya ve kafa karışıklığına neden olabilecek bazı ilaçlar arasında trisiklik antidepresanlar, anksiyete önleyici ilaçlar, nöbet önleyici ilaçlar ve opioid analjezikler yer alır.
İlaç kullanırken beyin sisi bulgularını fark ederseniz bunu doktorunuzla konuşun. Bazı uyku ilaçlarında veya ağrı kesicilerde sık karşılaşılan bir tablodur. Dozunuzu azaltmak veya başka bir ilaca geçmek bulgularınızı iyileştirebilir. Beyin sisi kanser tedavilerinden sonra da ortaya çıkabilir. Buna “kemo-beyni” denir.
5. COVID-19
COVID-19 enfeksiyonu, beyin sisi’nin bir başka olası nedenidir ve esas olarak uzun süreli bir COVID bulgusu olarak ortaya çıkar. Yani COVID enfeksiyonu geçirmiş bir insanda aylar hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir. Özellikle son dönemlerde beyin sisi vakalarındaki artış buna bağlanmaktadır.
COVID-19’dan iyileşen pek çok kişi hafıza kaybı, konsantrasyon güçlüğü, kafa karışıklığı ve zihinsel yorgunluk gibi kalıcı bilişsel sorunlar bildiriyor.
2022 yılında, COVID-19 sonrası semptomları (COVID-19 enfeksiyonundan üç veya daha fazla ay sonra gelişen veya devam eden semptomlar olarak tanımlanan) olan 11.000’den fazla hasta üzerinde yapılan sistematik bir inceleme, yorgunluk ve bilişsel işlev bozukluklarının (özellikle beyin bulanıklığı, hafıza sorunları ve dikkat bozukluğu) ortaya çıktığını buldu.
6. Diğer Tıbbi Durumlar
Sahip olduğumuz tanılı veya tanısı olmayan süreçlerin bazılarında da beyin sisi ortaya çıkabilir. Bunlardan bazıları:
- Gebelik ve Menopoz – östrojen ve projesteron seviyelerindeki dalgalanmaya bağlı
- Kronik Yorgunluk Sendromu
- Fibromyalji
- Anemi
- Depresyon
- Diyabet (şeker hastalığı)
- Migren
- Hipotiroidi (guatr)
- Lupus, romatoid artrit, Sjögren sendromu ve multipl skleroz gibi otoimmün hastalıklar
- Dehidratasyon
Beyin sisi nasıl teşhis edilir?
Beyin sisi tanısını net olarak veren bir test veya görüntüleme yöntemi maalesef henüz yoktur. Genellikle hastanın detaylı hikâyesi ve muayenesi sonrası ön teşhiste bulunulabilir. Bu değerlendirme sırasında bizim için en elzem olan başlıklar:
- Bilişsel Fonksiyon
- Ruh Sağlığı
- Beslenme ve Uyku Düzeni
- Fiziksel Aktivite Düzeyi
- Mevcut İlaçlar veya Takviyeler
- Tıbbi Özgeçmiş
Altta yatan diğer tıbbi durumları aydınlatmak veya dışlamak için bazı testleri istenebilir:
- Kan şekeri
- Karaciğer, böbrek ve tiroid fonksiyonları
- Albumin ve Protein gibi beslenme durumunu gösteren parametreler
- Enfeksiyonla ilgili tahliller
- İnflamatuar veya oto-immün hastalıklara yönelik tetkikler
- Diğer beyin hastalıklarını dışlamak amacıyla MR gibi radyolojik görüntülemeler.
Beyin Sisi Tedavi Yolları
Beyin sisi tedavisi aslında altta yatan sebebin tedavisidir. Herhangi bir esansiyel (vücut tarafından üretilemeyen) vitamin veya mineral eksikliği tedavisi veya depresyon varsa onun tedavisi gibi. Dolayısıyla öncelikle altta yatan sebebin araştırılması gerekir. Onun dışında, yaşam tarzı değişiklikleri de yardımcı olabilir.
- Bilgisayar ve cep telefonuyla daha az vakit geçirin; kendinize mola vermeyi hatırlatın (boş vaktinizi, beyninizi dinlendirmeye ayırın, daha fazla yormaya değil)
- Olumlu düşünün, stresi azaltın (bu söylenmesi kolay, uygulaması zordur)
- Daha sağlıklı beslenin (hazır gıdalardan vazgeçin)
- Yeterince uyuyun – günde 7-8 saat, yatış saatinizin 22:00-00:00 olmasına özen gösterin
- Düzenli egzersiz (beyin sağlığı açısından bir vazgeçilmez, hiçbir şey yapamıyorsanız, yürüyün!)
- Yatış vaktinize yakın alkol, sigara ve kahveden uzak durun
- Keyifli aktivitelerde bulunun
Beyin Sisini Durdurmaya Yardımcı Takviyeler
Balık Yağı – uzun zincirli omega 3 yağ asitleri, DHA içerir. Kaynağı somon, ton balığı, uskumru ve sardalyedir. Beyin fonksiyonunu ve motor becerilerini geliştirebilir.
Ginkgo Biloba Ekstresi – anti-inflamatuar, antioksidan, trombosit oluşturucu ve dolaşımı artırıcı etkileri nedeniyle yaygın olarak araştırılmıştır. Ginkgo biloba’nın faydaları arasında gelişmiş bilişsel işlevler, olumlu ruh hali, artan enerji, gelişmiş hafıza ve birçok kronik hastalıkla ilgili semptomların azalması yer alır. Ayrıca Alzheimer hastalığı riskini de azaltabilir.
Kolin Bitartrat – Kolin kimyasal olarak B grubu vitaminlerle ilişkilidir. Kolin, hücre zarları, hafıza ve kas kontrolünde rolü olan nörotransmiter asetilkolinin üretimi için önemlidir.
Gamma Oryzanol – merkezi sinir sistemindeki nörotransmiterlerin düzeylerini yükselttiği gösterilmiştir. Aynı zamanda ruh halinde rahatlama ve huzurlu uykuyu da destekler.
L–Teanin – gevşemeyi destekler ve serotonin, dopamin ve GABA düzeylerini artırarak uykuyu kolaylaştırır. Teanin bir anksiyolitik olarak bilinir; kaygıyı azaltıcı etkisi mevcuttur.
Fosfatidilserin – vücutta yaygın işlevleri olan önemli bir yapıdır. Hücre yapısının bir parçasıdır ve özellikle beyinde hücresel fonksiyonun korunmasında kritik öneme sahiptir. Fosfatidilserin almak Alzheimer hastalığı ve demansın bazı semptomlarını iyileştirebilir. Ayrıca dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocuklarda ve gençlerde düşünme yeteneğinin, dikkatin, dürtü kontrolünün ve hiperaktivitenin düzenlenmesinde yardımcı olur.
İnositol – bir zamanlar B vitamini kompleksinin bir üyesi olarak kabul edilirdi. Sinir sistemi ve yağ metabolizmasında rolü vardır. Kemik iliğinde sağlıklı hücrelerin üretilmesine ve hücre zarı – miyelin kılıfı üretimine yardımcı olur. Ayrıca saç büyümesi için de önemlidir.
Ginseng Ekstresi – Ginseng, bağışıklık tepkisini ve strese bağlı hormonal değişiklikleri etkili bir şekilde düzenler, böylece homeostasisi (denge) korur. Ginseng, anksiyete ve depresyon gibi psikolojik hastalıkların oluşumunu baskılamanın yanı sıra strese bağlı fizyolojik hastalıkların da önlenmesini sağlar.
Soya Lesitini – fosfatidilkolin’den oluşur. Hafızayı ve öğrenme yeteneğini geliştirir. Ayrıca safra taşı riskini azaltmaya ve karaciğer fonksiyonunu iyileştirmeye yardımcı olur. Araştırmalar beyin fonksiyonlarını iyileştirmeye yardımcı olduğunu ve demansı önleyebileceğini gösteriyor.
L-Karnitin L-Tartrat – asetilkolin üretiminde önemli bir role sahiptir. Beyin fonksiyonlarını ve demansı iyileştirmeye yardımcı olur. Bu amino asit kan beyin bariyerini (BBB) geçebilir ve beyindeki nörotransmitter seviyesini düzenler.
C Vitamini – vücutta önemli bir rol oynar. Cilt, kıkırdak, diş, kemik ve kan damarlarının sağlığını korumak için gereklidir. Ayrıca vücudunuzun hücrelerini hasardan korumak için de kullanılır. Antioksidan olarak bilinir. Ayrıca vücut ısısını ve hormon üretimini düzenlemeye yardımcı olur.
A Vitamini – yağda çözünen önemli bir vitamindir. İyi görmeyi teşvik eder ve gece körlüğü ve göz bozukluklarını ortadan kaldırır. A vitamini bağışıklık sisteminin düzgün çalışmasına yardımcı olur. Ayrıca normal hücre büyümesi ve gelişimi için de gereklidir. Bir diğer önemli rolü ise hücreleri serbest radikal hasarından koruyan bir antioksidan olmasıdır.
E Vitamini – serbest radikallerle savaşır ve hastalık gelişimini önler. E vitamininin belirli izomerleri, serbest radikal hasarını azaltma, iltihaplanmayla mücadele etme gücüne sahip güçlü antioksidan yeteneklere sahiptir ve bu nedenle hücrelerinizdeki yaşlanmayı doğal olarak yavaşlatmaya ve kalp hastalığı, hipertansiyon, yaşlanma ve kanser gibi sağlık sorunlarıyla mücadele etmeye yardımcı olur.
B Vitamini Kompleksi – B kompleksi vitaminleri vücudunuzun yediğiniz yiyeceklerden enerji elde etmesine, kırmızı kan hücreleri oluşturmasına ve belirli vücut fonksiyonlarında önemli bir rol oynamasına yardımcı olur.
- B1 Vitamini nöropati için terapötik bir ajandır.
- B2 Vitamini besinlerin enerjiye dönüştürülmesine yardımcı olur.
- B3 Vitamini vücudun diğer B vitaminlerini kullanmasına yardımcı olarak vücuttaki enzimlerin düzgün çalışmasına yardımcı olur.
- B5 Vitamini sindirim sistemini ve sağlıklı cildi destekler.
- B6 Vitamini bağışıklık fonksiyonu ve beyin gelişimini içerir. Nörotransmitterlerin oluşumuna yardımcı olur.
- Kırmızı kan hücrelerinin ve DNA’nın oluşumu için B12 vitamini gereklidir. Protein metabolizması için önemlidir.
Ne Zaman Doktora Görünmelisiniz?
Ara sıra beyin bulanıklığıyla yaşamak bile herkesin hayatını olumsuz etkileyebilir. Daha da önemlisi, pek çok sorundan kaynaklanabileceğinden, herhangi bir düzenlilik halinde ortaya çıkması durumunda bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Özellikle aşağıdaki semptomlardan herhangi birini yaşıyorsanız, mümkün olan en kısa sürede tıbbi yardım almalısınız, çünkü bu daha ciddi bir sorunun habercisi olabilir.
- Günlük görevlerin nasıl yapılacağını unutmak
- Önemli olayların unutulması
- Ani başlayan saldırganlık veya diğer kişilik değişiklikleri
- Halüsinasyonlar
- Uzun süreli kafa karışıklığı
Mevcut olan bulguların belirgin bir neden olmadan kötüleşmesi durumunda mutlaka bir uzman hekim tarafından hasta değerlendirilmelidir.
Kaynakça
- Yaribeygi H, Panahi Y, Sahraei H, Johnston TP, Sahebkar A. The impact of stress on body function: A review. EXCLI J. 2017 Jul 21;16:1057-1072. https://doi.org/10.17179%2Fexcli2017-480
- Conor JW, Emily SN, Michael EB, Bobby S, Adrian MO. Dissociable effects of self-reported daily sleep duration on high-level cognitive abilities, Sleep, Volume 41, Issue 12, December 2018, zsy182, https://doi.org/10.1093/sleep/zsy182
- Fadó R, Molins A, Rojas R, Casals N. Feeding the Brain: Effect of Nutrients on Cognition, Synaptic Function, and AMPA Receptors. Nutrients. 2022 Oct 5;14(19):4137. https://doi.org/10.3390/nu14194137
- Premraj L, Kannapadi NV, Briggs J, et al. Mid and long-term neurological and neuropsychiatric manifestations of post-COVID-19 syndrome: A meta-analysis. J Neurol Sci. 2022;434:120162. https://doi.org/10.1016/j.jns.2022.120162
- Csipo T, Lipecz A, Owens C et al. Sleep deprivation impairs cognitive performance, alters task-associated cerebral blood flow and decreases cortical neurovascular coupling-related hemodynamic responses. Sci Rep 11, 20994 (2021). https://doi.org/10.1038/s41598-021-00188-8
- Markun S, Gravestock I, Jäger L, Rosemann T, Pichierri G, Burgstaller JM. Effects of Vitamin B12 Supplementation on Cognitive Function, Depressive Symptoms, and Fatigue: A Systematic Review, Meta-Analysis, and Meta-Regression. Nutrients. 2021;13(3):923. Published 2021 Mar 12. https://doi.org/10.3390/nu13030923
- Eide S, Feng ZP. Doxorubicin chemotherapy-induced “chemo-brain”: Meta-analysis. Eur J Pharmacol. 2020;881:173078. https://doi.org/10.1016/j.ejphar.2020.173078
- Dass R, Kalia M, Harris J, Packham T. Understanding the Experience and Impacts of Brain Fog in Chronic Pain: A Scoping Review. Can J Pain. 2023 Jul 10;7(1):2217865. https://doi.org/10.1080/24740527.2023.2217865
- Fitzgerald T, Vietri J. Residual Effects of Sleep Medications Are Commonly Reported and Associated with Impaired Patient-Reported Outcomes among Insomnia Patients in the United States. Sleep Disord. 2015;2015:607148. https://doi.org/10.1155/2015/607148
- Ali SA, Begum T, Reza F. Hormonal Influences on Cognitive Function. Malays J Med Sci. 2018 Jul;25(4):31-41. https://doi.org/10.21315/mjms2018.25.4.3
- Kravitz HM, Katz RS. Fibrofog and fibromyalgia: a narrative review and implications for clinical practice. Rheumatol Int. 2015;35(7):1115-1125. https://doi.org/10.1007/s00296-014-3208-7
- Sandler CX, Lloyd AR. Chronic fatigue syndrome: progress and possibilities. Med J Aust. 2020;212(9):428-433. https://doi.org/10.5694/mja2.50553
