Unutkanlığın En Sık Sebebi: Multi-Tasking (çoklu görev)
Toplumda en sık görülen şikâyetlerin biri de unutkanlık. Hangi hastamıza “unutkanlığınız var mı?” diye sorsak, evet cevabını alırız. Fakat aslında unutkanlık, patolojik düzeyde kabul görmesi için, yani bir hastalığın habercisi olması için, önemli bilgilerin unutulması gerekir. Mesela eşinizin adı, yaşınız, doğduğunuz yer gibi. Onun dışında gündelik hayatımızda aklımızda kalmayan bilgilerin en sık sebebi, multi-tasking yani çoklu görev. Kısaca birden çok işi, ister bilişsel olsun ister fiziksel, aynı anda yapmaya çalışmak, gün içerisindeki yeni bilgilerin yeterince kuvvetli kazınmasını engelliyor.
Çoklu Görev Neden İyiden Çok Zarar Veriyor?
Çoklu görev, çok fazla görev ve sorumluluğu olan kişilerin işlerini kontrol altına almanın akıllıca bir yolu gibi görünebilir, ancak araştırmalar bunun o kadar da harika bir plan olmadığını gösteriyor.
Bir Zoom toplantısı sırasında başka bir sekme açıp alışveriş siparişi verdiyseniz, çocuklarınızın ev ödevlerine yardım ederken çamaşırları katladıysanız veya egzersiz yaparken bir arkadaşınızı dinlediyseniz, çoklu görev yapmaktan suçlusunuz demektir. Neden suçlu? Bu sadece süper verimli olmak değil mi? Tam olarak değil.
Giderek artan sayıda araştırma, aynı anda iki (veya daha fazla!) şeyi yapmaya çalışmanın, aynı anda tek bir göreve odaklanmaktan çok daha az verimli olduğunu ortaya çıkardı. Çoklu görev, hafızanızı etkileyebilir, öğrencilerin okulda daha kötü performans göstermesine neden olabilir ve hatta potansiyel olarak uzun vadeli hafıza sorunları bile yaratabilir.
Çoklu Görev Yaparken Beynimiz
Bir görevi aklımıza yazdığımızda, dikkat ve bilişsel kontrol başlıca olmak üzere birçok beyin ağı devreye girer. Bunlar frontoparietal kontrol ağı, dorsal dikkat ağı ve ventral dikkat ağıdır. Stanford Üniversitesi’nden sinir bilimci Kevin Paul Madore, çoklu görev girişimlerinin bu ağlar arasında parazit yaratabileceğini ve bunun da hataların yanı sıra daha yavaş işlemlere de yol açabileceğini açıklıyor. “Çoklu görevlerin davranış üzerindeki etkilerini ve ilgili beyin ağlarına yüklediği talepleri incelemenin bir yolu, ‘görev değiştirme maliyetlerini’ analiz etmektir” diyor.
Geçiş maliyeti, görevler arasında geçiş yaptığınızda ortaya çıkan doğruluk veya hız kaybıdır. Çoklu görevlerin bazı maliyetleri hafif olsa da, bunlar hiçbir şekilde önemsiz değildir. Çok fazla çoklu görev, hem çalışma belleğini hem de uzun süreli belleği etkileyebilir. Madore ve meslektaşlarının araştırması, ağır çoklu görevlerin dikkat dağınıklığı ve unutkanlıkla ilişkili olduğunu buldu. Ancak neyin neye sebep olduğu henüz belli değil. Madore, “Bazı araştırmalar, kronik gündelik çoklu görevlerinin, bilgiyi akılda tutma ve kullanma yeteneğimizdeki (çalışan hafıza) ve bilgiyi geri alma yeteneğimizdeki (uzun süreli hafıza) hatalarla ilişkili olduğunu gösterdi” diyor, ancak şunu da ekliyor: “Nedenselliğin yönünü belirlemek için araştırmaya ihtiyaç vardır.”
Yine de, ister çoklu görev yaptığınız için daha az verimli olun, ister daha az verimli olduğunuz için çoklu görev yapıyor olun, çoklu görev gerçekten hiçbir şeyi çözmez.
Hafif Çoklu Görev olur mu?
Bazı çoklu görev türlerinin başarılması diğerlerinden daha kolay gibi görünebilir. Elbette, araba kullanırken mesaj yazmak sorun teşkil edebilir fakat çocukların ev ödevlerine yardım ederken çamaşırları katlamak kolaydır. Çamaşır yıkama ve okul işlerini birleştirdiğinizde, araç kullanırken olduğu gibi kendinizin veya başkasının hayatını riske atmazsınız, ancak ikisini aynı anda yapmaya çalışırken yine de her iki görevde de elinizden gelenin en iyisini yapamazsınız. Madore, “Alternatif ve birbiriyle yarışan dikkat kaynaklarınız olduğunda, performansınız genellikle düşecektir” diyor. Ödevlere yardımcı olacağım diye ya çamaşırları yavaş katlıyorsunuzdur, ya da çamaşıra odaklandığınız için ödevdeki ince ayrıntıları gözden kaçırıyorsunuzdur.
Çamaşırın gecikmesi, çocuklarınızla geçireceğiniz güzel ve verimli vakitten daha önemli değildir. Belki basit olanları aynı anda gerçekleştirebilirsiniz. Fakat telafisi olmayan hatalara yol açabilecek çoklu görev? Mesela araç kullanırken yemek yemeğe çalışmak veya telefonunuzla ilgilenmek? Bunlar dikkat ve algınızı farklı odaklara yönlendireceği için, döneceğiniz kavşağı kaçırmak kadar basit fakat ağır bir trafik kazası kadar da kötü olabilir.
Çoklu görevin faydalı olabileceği bazı durumlar da yok değil. Araştırmalar, zorlu bir sorunu çözmeye çalışırken yürüyüşe çıkmanın yaratıcılığı artırdığını ve daha iyi çözümler bulmanıza yardımcı olabileceğini göstermiştir. Belki de bu sonsuz yapılacaklar listesinin üstesinden nasıl geleceğimizi bulmaya çalışırken, bunlardan iki veya üçünü aynı anda yapmayı denemeyi bırakıp yürüyüşe çıkmalıyız. Bu, zaman sıkıntısı sorununa yaratıcı bir çözüm getirebilir.
10 yıllık veriye göre çoklu Görev alışkanlığı olanların hafıza sorunları var
Son on yılda yapılan araştırmalara göre, sıklıkla birden fazla işle aynı anda ilgilenen kişiler, basit hafıza görevlerinde daha kötü performans gösterdi. Ancak Stanford Üniversitesi psikoloji profesörü Anthony Wagner, neden ve sonucu belirlemek için henüz çok erken olduğunu söylüyor.
Stanford Üniversitesi’nde psikoloji profesörü ve Stanford Hafıza Laboratuvarı’nın yöneticisi olan Wagner, ilk verilerden ikna olmasa da, meslektaşına sonraki deneylerde kullanması için bazı bilişsel testler önerdi. 11 yıldan fazla bir süre sonra Wagner’in ilgisi, geçmiş araştırma bulguları üzerine bir inceleme yazacak, Ulusal Bilimler Akademisi Bildiriler Kitabı’nda yayınlanacak ve kendi bazı katkılarıyla katkıda bulunacak kadar ilgi gördü.
San Francisco’daki Kaliforniya Üniversitesi’nden sinir bilimci Melina Uncapher ile birlikte yazılan makale, çoklu görevler ile çalışma belleği ve dikkat de dâhil olmak üzere çeşitli biliş alanları arasındaki ilişkiye dair on yıllık araştırmayı özetlemektedir. Bu analizi yaparken Wagner, literatürde ortaya çıkan bir eğilimin farkına vardı: Aynı anda birçok işle meşgul olan kişiler, basit hafıza görevlerinde önemli ölçüde daha kötü performans gösterdi.
Çoklu Görev Aslında Nedir?
Asıl olarak, beynimiz çoklu görev yapmaz. Bir işi yaparken başka bir işe geçtiğimizde, ikisini aynı anda yapmıyoruz. Beyin aslında diğer işe geçiş sağlıyor ve sonra tekrar diğer göreve geri dönüyor. Bunun ağır örneği şöyle olabilir: Bilgisayarda bir yazı yazarken aynı anda bir maçı takip ediyoruz. Bu süreçte telefonumuza veya sosyal medyamıza gelen mesajları okuyup cevap veriyoruz sonra yazımıza tekrar geri dönüyoruz derken bir e-posta geliyor ve ona cevap veriyoruz. Burada aslında birden fazla işi aynı anda yapmıyoruz, her seferinde beynimiz bir diğer göreve odaklanıyor.
Bunun daha hafif örneğinde ise yazımızı yazarken, telefonumuzu uzaklaştırıyoruz, sosyal medya bildirimlerini kapatıyoruz ve sadece 1-2 farklı odağa geçiş yapıyoruz.
Wagner’in Makalesi ne sonuç verdi?
Çalışmaların yaklaşık yarısında, birden fazla iş yapan kişiler, çalışma belleği ve sürekli dikkat görevlerinde önemli ölçüde düşük performans göstermiştir. Yani çoklu görev ile hafıza performansı arasında negatif bir ilişki olduğu açık. Hafıza ile çoklu görev arasında anlamlı bir pozitif ilişki olduğunu gösteren yayınlanmış tek bir makale bile yok. Ek olarak ağır ve hafif çoklu iş yapma alışkanlığı olanlarda da anlamlı bir fark görülmedi. Yani, beynimize bir hafızayı kazımak istiyorsak, o anda diğer tüm işlerden, zihnimizdeki görevlerden kurtulmamız gerekiyor.
Sonuç
Aslında çokça yakındığımız “hiç bir şeyi hatırlamıyorum, her şeyi unutuyorum” yakınması, bir hastalık tablosu değil. Beynimizi verimsiz kullanmaya çalışmaktan kaynaklanıyor. Gün içerisinde pek çok görevi zihninizde tutarak veya pek çok işi aynı anda yapmaya çalışarak (multi-tasking) beyninize, akılda tutulması gereken görevlerin hangilerinin önemli ve hangilerinin önemsiz olduğunu gösteremiyorsunuz. Dolayısıyla beyin, kendi seçeceği bilgileri hafızada tutarken, önemsiz gördüklerini de uzaklaştıracaktır. Bunu düzeltmenin en verimli yolu, görevlerinizi bir kâğıda yazmanız ve görevlerinizi teker teker yapmanız.
Kaynakça
Murphy, Karen & Creux, Olivia. (2020). Examining the
association between media multitasking, and performance on working memory and
inhibition tasks. Computers in Human Behavior. 114. 106532. https://doi.org/10.1016/j.chb.2020.106532
Bellur, Saraswathi & Nowak, Kristine & Hull, Kyle.
(2015). Make it our time: In class multitaskers have lower academic
performance. Computers in Human Behavior. 53. 63–70. https://doi.org/10.1016/j.chb.2015.06.027
Madore KP, Khazenzon AM, Backes CW, Jiang J, Uncapher MR,
Norcia AM, Wagner AD. Memory failure predicted by attention lapsing and media
multitasking. Nature. 2020 Nov;587(7832):87-91. https://doi.org/10.1038/s41586-020-2870-z
Uncapher, M.R., K. Thieu, M. & Wagner, A.D. Media
multitasking and memory: Differences in working memory and long-term memory.
Psychon Bull Rev 23, 483–490 (2016). https://doi.org/10.3758/s13423-015-0907-3
Alva O. Ferdinand, Ammar Aftab, and Marvellous A. Akinlotan,
2019: Texting-While-Driving Bans and Motor Vehicle Crash–Related Emergency
Department Visits in 16 US States: 2007–2014 American Journal of Public Health
109, 748_754, https://doi.org/10.2105/AJPH.2019.304999
Oppezzo M, Schwartz DL. Give your ideas some legs: the
positive effect of walking on creative thinking. J Exp Psychol Learn Mem Cogn.
2014 Jul;40(4):1142-52. https://doi.org/10.1037/a0036577
Diğer Yazılar
