Cep Telefonu, Dikkat Eksikliği ve Unutkanlık Sebebi Olabilir
Neden bazı insanlar diğerlerinden daha iyi hafızaya sahip görünüyor? Bu, okul çağımızda sınav bilgilerini hatırlamakta zorlandığımız küçük yaşlardan beri herkesi rahatsız eden bir sorudur. Aslında bu, sinirbilimciler ve davranış bilimcileri için de kafa karıştırıcı bir sorudur. Stanford’dan bir bilim insanı ekibi bu soruların yanıtını bulmaya çalıştı ve sık dikkat dağınıklığının ve unutkanlık nedenlerinden birinin aşırı telefon kullanımına bağlı çoklu görevin (multi-task) olabileceğini bildirdi.
Araştırma’nın Detayları
Araştırmada 80 genç sağlıklı seçildi ve bir hafıza görevini tamamlama görevi verildi. Bu görev sırasında hatırlama becerileri değerlendirilirken, oluşabilecek dikkat eksiklikleri de ölçüldü. Odaklanmanız gereken görev sırasında zihniniz başka yerlere gidiyorsa beyin aktiviteniz ölçülebilir derecede değişir ve gözbebekleriniz küçülür. Dolayısıyla bu çalışmada, kişilerin dikkatleri objektif şekilde değerlendirilebildi.
Hafıza görevinin başında dikkat dağınıklığının başarısızlıkla ilişkili olduğu kanıtlandı. Fakat göreve başladıktan sonra dikkat dağıtıcı etmenlerin etkisi başındaki kadar fazla değildi. Bu da, bir şeyleri doğru hatırlamak için güzel ve sağlıklı bir başlangıç yapmanın önemini gösteriyor. Özetle, beynimiz yeni bilgileri almak üzereyken hazır olması gerekiyor ve o sırada başka hiçbir dikkat dağıtıcı etken olmamalı.
Çalışmaya katılan katılımcılar arasından yapılan bir anket aracılığıyla, hafıza görevinde başarısız olanların yani dikkat kaybı yaşayanların, sosyal medya üzerinde çoklu görev yapma eğilimlerinin fazla olduğu görüldü. Bu insanların, özellikle telefon üzerinde görsel, duyusal gibi birden çok fazla uyaran ile birden çok fazla görevi aynı anda yapma alışkanlığı görüldü.
Geçmişte telefon gibi ele alınır veya kolay ulaşılır kaynaklar aracılığıyla sıklık video, görsel medya veya müzik dinleyen insanlarda kısa ve uzun vadeli hafızanın etkilendiğini gösteren çalışmalar yayınlanmıştı. Bu çalışma ayrıca, yoğun medyayla çoklu görev yerine getiren kişilerin dikkat dağınıklığının artması ve dolayısıyla hafızanın zayıflamasının daha olası olduğunu göstermiştir.
Dünya giderek daha fazla medya ve teknolojiye bağımlı hale geldikçe, bu çalışma hafızanın bozulması gibi olası rahatsız edici bir eğilim konusunda uyarıda bulunuyor. Azalan dikkat aralığımız ve Tweet ve TikTok videolarına olan aşinalığımızın artması, ilerleyen süreçte hatırlama yeteneğinin kötüleşmesine yol açabilir. Medyadaki çoklu görevlerin, dikkat kayıplarının ve zayıf hafızanın kesin mekanizmasını belirlemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır, böylece hepimiz testler için herhangi bir şeyi hatırlamada başarısız olmadan önce uygun müdahale çabaları yapılabilir.
Sosyal Medyanın Beynimize Olan Etkisi
Ortalama bir kişi, yaklaşık 2 buçuk saati sosyal medyada olmak üzere her gün 3 saatten fazla telefon başında vakit geçiriyor. Zararsız bir eğlence gibi görünse de araştırmalar, herhangi bir şeyi uzun süre tekrar tekrar yapmanın beyinde fizyolojik değişikliklere neden olabileceğini gösteriyor. Bu şu soruyu akla getiriyor: Sosyal medya aslında beynimize ne yapıyor?
Dikkat Değişiklikleri
Sosyal medya dikkatinizi hem çekme hem de dağıtma özelliğine sahiptir. Basit bir “yenileme” ile sürekli yeni bilgiler parmaklarınızın ucunda. “Değişken oranlı pekiştirme” adı verilen bir süreç sayesinde, yeni gönderiler gördüğünüzde sürekli olarak heyecanlanır ve ödüllendirilirsiniz.
Çalışmalar, dikkatinizi çekme yeteneğinin beyniniz üzerinde olumsuz bir etkisi olduğunu gösteriyor. İki buçuk saatlik sosyal medya, İstanbul’dan Bolu’ya arabayla gitmek, yarım maraton koşmak veya Harry Potter filmlerinden herhangi birini izlemek için
gereken süre ile hemen hemen aynı süreye denk geliyor. Her ne kadar Harry, Ron ve Hermione’yi her gün görme düşüncesi size iyi bir şey gibi gelse de, her gün yaptıklarınız beyninizin yapısını ve bilgiyi işleme biçimini değiştirebilir.
Ağır sosyal medya kullanıcıları, özellikle dikkatlerini ve çoklu görev yeteneklerini inceleyen bilişsel testlerde daha kötü performans gösteriyor. Orta ila hafif sosyal medya kullanıcılarıyla karşılaştırıldığında, yoğun kullanıcıların dikkat dağılması karşısında odaklanmayı sürdürmek için daha fazla çaba harcaması gerekir.
Araştırmacılar, sosyal medyanın kolayca erişilebilir olması ve sürekli yeni içerik vaadiyle dikkatinizi çekmek için rekabet etmesi nedeniyle, yoğun sosyal medya kullanıcılarının genel olarak dikkat dağıtıcı unsurları görmezden gelme konusunda daha az başarılı olduklarını öne sürüyor. Bu sadece daha zayıf bilişsel performansa yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda beynin dikkati sürdürmeyle ilgili kısımlarını da küçültüyor. Beynin bu değişme yeteneğine nöroplastisite denir ve dikkatiniz ve bilişsel işleviniz üzerinde büyük etkisi vardır.
Ödül Yollarındaki Değişiklikler
Sosyal medya, seçilen herhangi bir konu üzerinde dikkatinizi sürdürme yeteneğinizi azaltmanın ötesinde, sizi ekranlara bağımlı hale getirir. Uygulamadan her bildirim aldığınızda veya her paylaşım yaptığınızda dopamin salınımı (mutluluk hormonu) şeklinde anında ödüller sağlar. Bu da beyninizi, sosyal medya bağımlılığına yol açan dopamin salınımına neden olan şeyden daha fazlasını isteyecek şekilde yeniden yapılandırır. Araştırmalar, yoğun sosyal medya kullanıcılarının beyin taramalarının, uyuşturucu ya da kumar bağımlısı kişilerin beyin taramalarına çok benzediğini gösteriyor.
Bellek Süreçlerindeki Değişiklikler
Araştırmalar ayrıca yoğun sosyal medya kullanımının, özellikle transaktif hafızanızdaki hafıza eksiklikleriyle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Bu tür bir hafıza, hangi bilgilerin beyninizde depolanacak kadar önemli olduğuna ve hangi bilgilerin dışarıdan alınabileceğine karar vermeyi içerir. Dolayısıyla gün içerisinde öğrendiğiniz bilgileri sık sık unutuyorsanız, sizin de benzer sorununuz olabilir.
Sosyal medyanın temel özelliği olan deneyimlerinizin paylaşılması ve saklanması, aslında hangi anıları saklayıp hangilerini saklamadığınızı değiştiriyor olabilir. Bir çalışmada katılımcılardan notlarını veya sosyal medyayı kullanarak bir deneyimi kaydetmeleri istendi, diğer gruplardan ise olayı kaydetmeden sadece deneyimlemeleri istendi. Araştırmanın sonunda, olayı kaydeden veya paylaşanlar, olayı kaydetmeden yaşayanlara göre daha kötü performans gösterdi ve daha fazla hafıza kaybı gösterdi. Bir deneyimi dışsallaştırmak katılımcıların hafızasını kötüleştirdi çünkü beyinleri, başka bir yerde depolanan bilgiyi tutması gerekmediği mesajını aldı. Sonuç olarak,
bireyler yalnızca orijinal deneyimlerine dair anılarını bir miktar kaybetmekle kalmadı, aynı zamanda beyinlerinin boyutunda ve işlevinde daha uzun vadeli eksiklikler de yaşayabilirler.
Yeni arkadaşlıklar, kariyer fırsatları, yeni kültürlere ve hareketlere maruz kalma ve onlarla bağlantı kurma gibi sosyal medyanın sayısız olumlu yönü vardır. Ancak bilim bize, sosyal medyanın kelimenin tam anlamıyla beyninizi küçülttüğü olumsuz etkilerinin farkında olmanın ve bunlara karşı korunmanın ne kadar önemli olduğunu söylüyor. Sosyal medya hayatınızı ne kadar iyi yönde değiştirmiş olsa da ve mini bir dopamin dağıtıcıyı yanınızda taşımaktan ne kadar keyif alırsanız alın, ölçülü olmak çok önemlidir.
Kaynakça
- Hwang, Yoori & Kim, HyoungJee & Jeong, Se-Hoon. (2014). Why do media users multitask?: Motives for general, medium-specific, and content-specific types of multitasking. Computers in Human Behavior. 36. 542-548. https://doi.org/10.1016/j.chb.2014.04.040
- Blondé, Philippe & Sperduti, Marco & Makowski, Dominique & Piolino, Pascale. (2021). Bored, distracted, and forgetful: The impact of mind wandering and boredom on memory encoding. Quarterly Journal of Experimental Psychology (2006). 174702182110263. https://doi.org/10.1177/17470218211026301
- Brewer, Devon. (2000). Forgetting in the recall-based elicitation of personal networks. Social Networks – SOC NETWORKS. 22. 29-43. https://doi.org/10.1016/S0378-8733(99)00017-9
- Madore, K.P., Khazenzon, A.M., Backes, C.W. et al. Memory failure predicted by attention lapsing and media multitasking. Nature 587, 87–91 (2020). https://doi.org/10.1038/s41586-020-2870-z
Diğer Yazılar
