Pars Kırığı Nedir? (stres kırığı, spondilolizis, pars defekti)
Hızlı Özet: Pars kırığı (Spondilolizis), bel omurlarını birbirine bağlayan arka köprünün (pars interartikularis) tekrarlayan zorlanmalar sonucu çatlaması veya kırılmasıdır. Çocuklarda, ergenlerde ve genç sporcularda yapısal bel ağrısının en sık nedenidir. Genellikle ameliyatsız korse, fizik tedavi ve kas güçlendirme ile takip edilir; ancak çift taraflı kırıklarda bel kayması (istmik spondilolistezis) gelişirse cerrahi stabilizasyon (vidalama/füzyon) gerekebilir.
Muayenehanemde özellikle sporla ilgilenen genç hastalarımı ve endişeli ailelerini dinlerken sıkça karşılaştığım bir tablo vardır: Bel geriye doğru büküldüğünde artan, oturup kalkarken aniden saplanan bir ağrı… “Hocam, çocuğumuzun belinde stres kırığı varmış” dediklerinde ailelerin yüzündeki şaşkınlığı çok iyi anlıyorum. Genellikle bacak veya kol kemiklerinde duymaya alışık olduğumuz “stres kırığı” kavramı, aslında omurgamızın en hassas köprü noktalarından birinde de meydana gelir.
Bu rehberde; pars kırığının (spondilolizis) ne olduğunu, terim karmaşalarını, neden oluştuğunu, bel kaymasına nasıl dönüştüğünü ve tedavi basamaklarını tüm ayrıntılarıyla anlatmaya çalıştım.
Şekil 1: Omurgada pedikül ile lamina arasındaki hassas geçiş bölgesi olan Pars Interartikularis anatomisi.
Pars Kırığı Nedir? (Stres Kırığı, Spondilolizis, Pars Defekti)
Pars interartikularis, Latince kelime anlamı olarak “eklemler arasındaki kısım” demektir. Omurgalarımızı birbirine bağlayan ve dizilim bütünlüğünü sağlayan üst ve alt faset eklemler arasında kalan bu dar kemik köprüye kısaca “pars” diyoruz.Bu özel bölgenin herhangi bir nedenden dolayı zorlanarak çatlaması, ayrışması veya kırılması durumuna tıpta pars interartikularis kırığı ya da yaygın kullanımıyla pars kırığı adı verilir. Pars bölgesi omurganın arka kısmında yer alır ve temel görevi “pedikül” ile “lamina” bölgelerini birleştirmektir. Küçük bir alan olmasına rağmen omurga mekaniği için kritik öneme sahiptir. Maalesef pars bölgesi, omurganın kemik yapısı içinde en ince ve en zayıf halkanın yer aldığı alandır.Pars Kırığı, Stres Kırığı, Spondilolizis, Pars Defekti Arasındaki Fark Nedir?
Hastalarım bazen farklı doktorlardan veya çektirttikleri röntgen/tomografi raporlarından farklı isimler duyup kafa karışıklığı yaşayabilirler. İçiniz rahat olsun: Pars kırığı, stres kırığı, spondilolizis, pars defekti ve pars fraktürü tanımlarının hepsi tıbben aynı durumu tarif etmek için kullanılan eş anlamlı terimlerdir.
Pars Kırığının Sebepleri Nelerdir? Nasıl Oluşur?
Pars kırığı genellikle çocukluk veya ergenlik döneminde, omurgaya uygulanan sürekli ve tekrarlayan mekanik streslerden kaynaklanır. Bundan dolayı tıpta sıklıkla “stres kırığı” olarak tanımlanır. Aniden meydana gelen bir darbeden ziyade, zaman içinde biriken micro-travmaların yarattığı bir kırıktan bahsediyoruz. Tekrarlayan aynı strese bağlı olarak pars bölgesi zamanla yorulur, zayıflar ve en nihayetinde bütünlüğünü kaybederek kırılır. Nadiren de olsa yüksek enerjili travmalar (yüksekten düşme, trafik kazaları) sonrası da gelişebilir.Stres kırığının oluşması için eylemin süreklilik arz etmesi gerekir. Dolayısıyla bu kırık türünü klinikte en çok;- Jimnastik ve bale (aşırı geriye bükülme hareketleri),
- Voleybol, basketbol ve futbol (sürekli zıplama ve bel zorlanması),
- Dövüş sanatları (karate, güreş vb.),
- Ağır yük kaldırma gerektiren düzenli sporlar ve aktiviteler yapanlarda görüyoruz.
Klinik Not: Pars kırığı, çocukluk ve ergenlik çağında görülen ve yapısal bozukluğa bağlı gelişen bel ağrılarının en sık nedenidir. Ancak her pars kırığı anında belirti vermez. Kırık oluştuktan sonra yetişkinlik çağına kadar yıllarca “sessiz” seyredebilir ve tesadüfen çektirilen filmlerde ortaya çıkabilir.
Pars Kırığı En Sık Nerede Görülür? Biyomekanik Süreç
Pars kırığının vücutta en sık görüldüğü yer bel (lomber) omurgamızın en alt seviyesi olan beşinci omur kemiğidir (L5). Özellikle ters bükülme hareketi yapan jimnastikçilerde veya dengesiz ağır kaldıran kişilerde tüm vücut yükü ve mekanik basınç L5 seviyesine bindiği için hasar sıklıkla burada oluşur.Çocuklarda neden daha sık görülür? Çünkü çocuklarda ve gençlerde omurga henüz gelişimini ve kemikleşmesini tamamlamamıştır; yetişkin omurgası kadar dirençli değildir. Pars bölgesi zaten anatomik olarak en zayıf alan olduğu için olgunlaşmamış omurgada kırığa zemin hazırlar.Omurga stres altında kaldığında kemik yapıcı hücreler (osteoblastlar) bölgeyi onarmaya çalışır. Ancak henüz tam iyileşme sağlanamadan üstüne tekrar aynı yük bindirildiğinde çatlak derinleşir ve tam kırık meydana gelir. Bu kırık tek taraflı (unilateral) olabileceği gibi çift taraflı (bilateral) da gelişebilir.
Şekil 2: Çift taraflı pars defektinin omurda kaymaya (istmik spondilolistezis) yol açma mekanizması.
İstmik Spondilolistezis (Pars Kırığına Bağlı Bel Kayması) Nedir?
Çift taraflı pars kırığı olan bireylde zamanla omurga biyomekaniği bozulur. Faset eklemler arasındaki tutucu bağlantı koptuğu için, üstteki omur kemiği alttaki kemiğin üzerinden yavaş yavaş öne doğru kaymaya başlayabilir. Pars kırığının neden olduğu bu özel kayma tablosuna İstmik Spondilolistezis denir.Kayma ilerledikçe omurlar arasındaki kıkırdak disk aşırı strese maruz kalır ve disk dejenerasyonu (yıpranması) hızlanır. İlerleyen süreçte bu disk yırtılarak bel fıtığına ve sinir kanallarını daraltarak şiddetli sinir basılarına yol açabilir.
Pars Kırığının Belirtileri ve Bulguları Nelerdir?
Pars kırığı bazen hiçbir bulgu vermeden tesadüfen saptanabilir. Ancak şikâyet oluşturduğunda klinik tablo oldukça tipiktir. En temel belirti; hareketle artan, istirahatle azalan bel ağrısı ve belde hareket kısıtlılığıdır.Hastalarımız sıklıkla şu hareketlerde zorlandıklarını ifade ederler:- Oturup kalkarken veya öne eğilip düzelirken belde batıcı tarzda şiddetli ağrı,
- Beli geriye doğru aşırı bükme (hiperekstansiyon) hareketinde pars bölgesine binen basınç arttığı için ağrının şiddetlenmesi.
Eklenen Sinir Basısı Bulguları:
- Bir veya her iki bacakta/ayakta batma, yanma, uyuşukluk veya kuvvet kaybı,
- Bel, kuyruk sokumu, uyluk veya bacaklara yayılan ağrılar,
- Bacak ve baldır kaslarında kramplar, seyirmeler veya kasılmalar,
- Bel bölgesinde karıncalanma ve hassasiyet.
Pars Kırığı Nasıl Teşhis Edilir?
Doğru tedavi, doğru teşhisle başlar. Hastanın ayrıntılı hikâyesi (spor geçmişi, ağrının tetikleyicileri) alındıktan sonra yapılan nörolojik ve fizik muayene bize çok güçlü ipuçları verir. Teşhis sürecinde izlediğimiz adımlar şunlardır:- Direkt Röntgen (X-Ray): İlk aşamada şüpheyi kuvvetlendirmek için çekilir. “Oblik” röntgen çekimlerinde kırık hattı belirginleşebilir.
- Dinamik (Hareketli) Röntgen: Bel kayması (spondilolistezis) şüphesi olan hastalarda, öne eğilerek (fleksiyon) ve geriye bükülerek (ekstansiyon) çekilen hareketli filmlerle omurgadaki kaymanın boyutu değerlendirilir.
- Bilgisayarlı Tomografi (BT): Kemik dokuyu en ince ayrıntısına kadar gösterdiği için pars kırığı ve stres çatlağı tanısında altın standarttır; tanıyı kesinleştirir.
- Manyetik Rezonans Görüntüleme (MR): Disklerin durumunu, sinir köklerini, omuriliği ve pars bölgesinde henüz kırılamamış ama ödemli olan (stres reaksiyonu) dokuları incelemek için kullanılır.
Pars Kırığı Nasıl Tedavi Edilir? (3 Basamaklı Tedavi)
Pars kırığında tedavi aslında hastanın teşhisi öğrenmesiyle başlar. Hasta ağrısının kaynağını anladığında, omurgasını zorlayan ters hareketlerden kaçınmaya başlar. Kliniğimizde tedaviyi kademeli olarak 3 basamakta planlıyoruz:1. Basamak: Girişimsel Olmayan (Konservatif) Tedaviler
Hastalarımızın büyük çoğunluğunda ilk tercihimizdir. Amacımız kırık bölgesine binen yükü hafifletmektir:- Aktivite Düzenlemesi ve İstirahat: Kırığı zorlayacak spora ve ağır hareketlere ara verilir.
- Korse Kullanımı: Bel hareketlerini kısıtlayarak kemiğin kaynamasına olanak sağlamak için ortalama 6 haftalık kişiye özel korse kullanımı önerilebilir.
- Fizik Tedavi ve Egzersiz: Bel, sırt ve karın (core) kasları güçlendirilerek yükün kemikten alınıp kaslara dağıtılması hedeflenir.
- Kilo Kontrolü: Fazla kilolar verilerek omurgaya binen binen statik yük azaltılır.
- Medikal Tedavi: Ağrı kesici, kas gevşetici ilaçlar ve sıcak/soğuk uygulamalar ile rahatlama sağlanır.
2. Basamak: Enjeksiyon Tedavileri (Ağrı Yönetimi)
İlk basamaktan yeterli fayda göremeyen, ağrısı devam eden hastalarda uygulanır. Görünüm altında (skopi rehberliğinde) pars kırığının olduğu eklem bölgesine steroid ve lokal anestezik ajanlar enjekte edilir. Bu işlem kırığı doğrudan kaynatmaz ancak bölgedeki ödemi ve yangıyı çözerek hastanın ağrısız bir şekilde fizik tedaviye katılmasına olanak tanır.
3. Basamak: Cerrahi Müdahale (Ameliyat)
İlk iki basamağa rağmen ağrıları geçmeyen, günlük yaşam kalitesi ciddi oranda bozulan veya radyolojik olarak bel kayması (spondilolistezis) ve ilerleyici sinir hasarı saptanan hastalarda cerrahi kaçınılmaz hale gelir.Cerrahi müdahalede Lomber Füzyon (Sabitleme/Stabilizasyon) ameliyatı uygulanır. İki omur arasına yerleştirilen kafesler (TLIF veya PLIF teknikleri) ve titanyum vida/rod sistemleri (poliaksiyal pedikül vidaları) ile omurga dizilimi eski anatomik formuna getirilir ve kayma tamamen durdurulur.
Şekil 3: Platin (implant) ile füzyon ve koreksiyon (düzeltme) cerrahisi.
Pars Kırığı Ne Zaman Ameliyat Edilmeli? İyileşme Süreci Nasıl İşler?
Ameliyat kararı her zaman hastanın klinik durumuna göre verilir. Fizik tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle hastalarımızın çoğunda başarı sağlarız. Ancak pars kırığına belirgin bir bel kayması eşlik ediyorsa veya kayma olmaksızın bacaklarda kuvvet kaybı ve dinmeyen ağrılar varsa cerrahi gündeme gelir.Ameliyat esnasında sıkışan sinir köklerini rahatlatmak amacıyla kemik basıların temizlenmesi işlemine dekompresyon (laminektomi) denirken, kırık bölgesinin dondurulup sabitlenmesi işlemine füzyon adı verilir.Ne Kadar Zamanda İyileşirim?
- Ameliyatsız Tedavilerde: Şikâyetlerin gerileme süresi kırığın durumuna ve hastanın uyumuna bağlı olarak 1-2 haftadan 1-2 aya kadar değişkenlik gösterebilir.
- Cerrahi Tedavi Sonrasında: Ameliyatın kapsamına göre değişmekle birlikte, hastalarımız genellikle 30 ila 45 gün içerisinde rutin günlük yaşantılarına ve işlerine dönebilirler. Bu süreçte hastalarımız belirli bir süre korse ile takip edilir ve ardından kasları güçlendirmek adına kademeli fizik tedavi programına yönlendirilir.
Pars Kırığı (Spondilolizis) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Soru: Pars kırığı kendi kendine kaynar mı?
Erken evrede (stres reaksiyonu veya taze çatlak safhasında) fark edilip korse ve istirahat uygulanırsa kemik kendi kendine kaynayabilir. Ancak eski ve ayrışmış kronik kırıklarda kemik yerine fibroz (kıkırdaksı) bir doku oluşur; bu durumda amaç kırığı kaynatmaktan ziyade kasları güçlendirerek ağrısız bir yaşam sağlamaktır.
Soru: Pars kırığı olan biri spora devam edebilir mi?
Akut ağrılı dönemde omurgayı zorlayan spora mutlaka ara verilmelidir. Tedavi ve fizik tedavi süreci tamamlanıp kor bölgesi kasları güçlendirildikten sonra hekim kontrolünde spora kademeli dönüş mümkündür.
Soru: Pars kırığı ameliyatında platin (vida) takılması şart mıdır?
Eğer pars kırığı omurgada kaymaya (spondilolistezis) yol açmışsa ve instabilite varsa omurgayı sabitlemek için vida/rod (enstrümantasyon) sistemleri şarttır. Kayma olmayan çok seçili genç vakalarda ise sadece kırık bölgesinin tamir edildiği direkt pars onarımı ameliyatları da yapılabilmektedir.
Doğru Teşhis ve Doğru Hareketle Omurganızı Koruyun
Geçmeyen bel ağrılarınız veya spor sonrası artan şikâyetleriniz varsa, durumu ertelemek bel kayması riskini artırabilir. Radyolojik filmleriniz ve muayene bulgularınız ışığında size en uygun tedavi yol haritasını çizmek için muayenehanemizde yanınızdayız.
Sabırla ve sağlıkla kalın. Doç. Dr. İsmail Bozkurt – Beyin, Sinir ve Omurga Cerrahisi Uzmanı
Bilimsel Referanslar ve Kaynakça
- Ibiebele A, Scott D, D’Hemecourt P, Meehan WP 3rd. The use of bracing in the management of lumbar spondylolysis. PM R. 2022 May;14(5):604-610. https://doi.org/10.1002/pmrj.12756
- Brophy RH, Lyman S, Chehab EL, Barnes RP, Rodeo SA, Warren RF. Predictive value of prior injury on career in professional American football is affected by player position. Am J Sports Med. 2009 Apr;37(4):768-75. https://doi.org/10.1177/0363546508329542
- Hanke LF, Tuakli-Wosornu YA, Harrison JR, Moley PJ. The Relationship Between Sacral Slope and Symptomatic Isthmic Spondylolysis in a Cohort of High School Athletes: A Retrospective Analysis. PM R. 2018 May;10(5):501-506. https://doi.org/10.1016/j.pmrj.2017.09.012
- Kim HJ, Green DW. Adolescent back pain. Curr Opin Pediatr. 2008 Feb;20(1):37-45. https://doi.org/10.1097/MOP.0b013e3282f357fe
- Kim HJ, Green DW. Spondylolysis in the adolescent athlete. Curr Opin Pediatr. 2011 Feb;23(1):68-72. https://doi.org/10.1097/MOP.0b013e32834255c2
- Ladenhauf HN, Fabricant PD, Grossman E, Widmann RF, Green DW. Athletic participation in children with symptomatic spondylolysis in the New York area. Med Sci Sports Exerc. 2013 Oct;45(10):1971-4. https://doi.org/10.1249/MSS.0b013e318294b4ed
Diğer Yazılar
